Yapay zeka artık soyut bir gelecek senaryosu değil; kredi başvurularını değerlendiren algoritmalardan sürücüsüz araçlara, tıbbi teşhis destek sistemlerinden otomatik işe alım araçlarına kadar günlük hayatın içinde. Bu sistemler bir hata yaptığında veya bir zarara yol açtığında ortaya çıkan soru basit ama cevabı hiç de basit değil: sorumlu kim?
1. Giriş: Yapay Zeka Neden Hukuki Bir Sorun?
Geleneksel hukuk sistemleri, sorumluluğu bir insan davranışına bağlamak üzere kurgulanmıştır — bir kişi kusurlu davranır, bir zarar doğar, aradaki illiyet bağı kurulur ve tazminat borcu doğar. Yapay zeka sistemleri bu üçlü yapıyı zorlar: karar mekanizması bir insan iradesi değil, eğitim verisiyle şekillenmiş bir istatistiksel modeldir. Bir kredi başvurusunu haksız yere reddeden veya bir sürücüsüz aracı yanlış yönlendiren "karar", hangi insanın kusuruna bağlanacaktır — yazılımı geliştiren mühendise mi, sistemi eğiten veri bilimcisine mi, sistemi satın alıp kullanan şirkete mi, yoksa hiçbirine mi?
2. Türk Hukukunda Mevcut Sorumluluk Rejimleri
Türk hukukunda yapay zekaya özgü ayrı bir sorumluluk rejimi henüz mevcut değildir; mevcut genel hükümler kıyasen uygulanmaktadır.
Kusur Sorumluluğu (TBK m. 49): Klasik haksız fiil sorumluluğu, zarar görenin karşı tarafın kusurunu ispatlamasını gerektirir. Bir yapay zeka sisteminde "kusur"un nerede olduğunu tespit etmek — hatalı eğitim verisinde mi, algoritma tasarımında mı, yetersiz testte mi — teknik açıdan son derece zordur ve genellikle bağımsız bilirkişi incelemesi gerektirir.
Ürün Sorumluluğu: Yapay zeka bir "ürün" olarak nitelendirilebiliyorsa, üreticinin ayıplı üründen doğan sorumluluğu (6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde) gündeme gelebilir. Ancak yazılımın "ürün" kapsamına girip girmediği, özellikle sürekli güncellenen/öğrenen sistemlerde tartışmalıdır.
Tehlike Sorumluluğu (TBK m. 71 ve emsal kıyas): Yüksek riskli, kontrolü zor faaliyetler için kusursuz sorumluluk ilkesi bazı özel kanunlarda öngörülmüştür (örn. motorlu araç işletenin sorumluluğu). Otonom araçlar gibi yüksek riskli yapay zeka uygulamaları için benzer bir kusursuz sorumluluk yaklaşımının kıyasen uygulanması doktrinde tartışılmaktadır.
3. Yapay Zekanın "Kara Kutu" Sorunu ve İspat Güçlüğü
Özellikle derin öğrenme tabanlı sistemlerde, modelin belirli bir çıktıyı neden ürettiğini insan tarafından açıklanabilir şekilde ortaya koymak (explainability) teknik olarak sınırlıdır. Bu durum, zarar görenin ispat yükünü fiilen imkânsız hale getirebilir. Bu nedenle güncel tartışmalarda ispat yükünün tersine çevrilmesi (sorumlu tarafın kusursuzluğunu ispatlaması) veya asgari bir kusursuz sorumluluk rejimi önerilmektedir.
4. Avrupa Birliği Yapay Zeka Yasası (AI Act) ve Yüksek Riskli Sistemler
Avrupa Birliği'nin Yapay Zeka Yasası (AI Act), sistemleri risk seviyelerine göre sınıflandırıp yüksek riskli sistemler (istihdam, kredi değerlendirmesi, kritik altyapı, hukuk uygulamaları gibi alanlarda kullanılanlar) için şeffaflık, risk yönetimi, insan gözetimi ve belgelendirme yükümlülükleri getirmektedir. Türkiye'de faaliyet gösteren ancak AB pazarına hizmet sunan veya AB vatandaşlarının verilerini işleyen şirketler için bu düzenleme doğrudan uygulama alanı bulabilir — sınır ötesi ticaret yapan Türk şirketlerinin bu gelişmeleri yakından takip etmesi gerekmektedir.
5. Şirketler İçin Pratik Öneriler
Yapay zeka sistemi geliştiren veya kullanan şirketlerin hukuki riskini azaltmak için: (i) sistemin karar süreçlerini mümkün olduğunca belgelendirmek, (ii) tedarikçiyle yapılan sözleşmelerde sorumluluk paylaşımını açıkça düzenlemek, (iii) insan gözetimi (human-in-the-loop) mekanizmaları kurmak, (iv) yüksek riskli kullanım alanlarında bağımsız denetim/test süreçleri işletmek önerilir.
6. Sonuç
Yapay zeka teknolojisinin hızı, hukuki düzenlemelerin önüne geçmiş durumdadır. Türk hukukunda konuya özgü bir mevzuat henüz bulunmamakla birlikte, mevcut genel hükümler ve AB'deki gelişmeler ışığında sorumluluk risklerinin önceden öngörülüp sözleşmesel ve teknik önlemlerle azaltılması, hem geliştiriciler hem de yapay zeka sistemlerini kullanan şirketler için kritik önem taşımaktadır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir olaya ilişkin hukuki görüş yerine geçmez. Şirketinizin yapay zeka kullanımına ilişkin hukuki risklerini değerlendirmek için büromuzla iletişime geçebilirsiniz.